İşaret dili nedir, kimler kullanır?

İşaret dili; el ve vücut hareketleri ile yüz ifadeleri kullanılarak oluşturulan görsel bir dildir. Kendine ait kelime dağarcığı, dilbilgisi ve kültürü vardır. Türkiye'de kullanılan işaret dili Türk İşaret Dili'dir (TİD).

İşaret dili evrensel mi?

Hayır. WFD'ye (World Federation of the Deaf) göre dünyada 200'den fazla ulusal işaret dili vardır ve her birinin kendine özgü yapısı ve kültürü vardır. Türk İşaret Dili, Amerikan İşaret Dili (ASL) veya İngiliz İşaret Dili (BSL) birbirinden farklı dillerdir. Aynı sözlü dilin konuşulduğu ülkelerde bile farklı işaret dilleri kullanılabilir.

İşaret dili, sözlü dilin el hareketleriyle aktarılması da değildir. Türk İşaret Dili'nin dilbilgisi Türkçeden farklıdır.

Türk İşaret Dili

Türk İşaret Dili, Türkiye'deki işitme engelli topluluğunun dilidir. Yüz ifadeleri, baş ve gövde hareketleri, el biçimi, hareketin yönü ve işaretin yapıldığı yer anlamı belirler.

Türkçe ile en belirgin farklardan biri eklerdir. Türkçe, kelimeye eklenen ekler üzerine kurulu bir dildir. TİD'de ise Türkçedeki durum eklerinin (-i, -e, -de, -den) bugüne kadar bir karşılığı tespit edilmemiştir. Bu yüzden kelime kelime çeviri, iki dil arasında doğru sonuç vermez.

Yasal çerçeve

2005 yılında yürürlüğe giren 5378 sayılı Engelliler Hakkında Kanun'un 15. maddesi, Türk İşaret Dili sisteminin oluşturulmasını öngörür. Bu maddeye dayanan Türk İşaret Dili Sisteminin Oluşturulması ve Uygulanmasına Yönelik Usul ve Esasların Belirlenmesine İlişkin Yönetmelik 14 Nisan 2006'da yayımlanmıştır.

Yönetmelik işaret dilini "el ve vücut hareketleri ile mimikler kullanılarak oluşturulan görsel dil" olarak tanımlar. Amacını da işitme engelli kişiler ile konuşma ve dil bozukluğu olan kişilerin iletişimini desteklemek olarak belirler.

Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı, herkesin ücretsiz kullanabileceği bir Güncel Türk İşaret Dili Sözlüğü yayımlar.

İşaret dilini kimler kullanır?

İşitme engelli bireyler: İşaret dilini ana dili olarak edinen kişiler. Çoğu için yazılı Türkçe ikinci dildir.
İşitme kayıplı bireyler: Farklı derecelerde işitme kaybı olan ve iletişimde işaret dilini de kullanan kişiler.
Sonradan işitme kaybı yaşayanlar: İşitme kaybından sonra işaret dilini öğrenen kişiler.
Hem işitme hem görme engelli bireyler: Bazıları işaretleri dokunarak algılar.
Konuşma ve dil bozukluğu olan kişiler: Türk İşaret Dili Yönetmeliği de bu grubu kapsamına alır.
Aileler: İşitme engelli çocukların anne babaları, kardeşleri ve işitme engelli ebeveynlerin işiten çocukları (CODA).
Profesyoneller: İşaret dili tercümanları, öğretmenler, sağlık ve kamu çalışanları.
Dil öğrenenler: İşaret dilini merak eden ve öğrenen herkes.

Türkiye'de ve dünyada kaç kişi?

Türkiye'de işaret dili kullanan kişi sayısına dair resmî bir sayım yoktur. Engellilik ve işitme kaybıyla ilgili veriler ise farklı yöntemlerle toplandığı için farklı sonuçlar verir:

Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı'na göre Ulusal Engelli Veri Sistemi'nde kayıtlı yaklaşık 4,5 milyon engelli birey bulunmaktadır (Temmuz 2025).
TÜİK 2011 Nüfus ve Konut Araştırması'na göre 3 yaş ve üzeri nüfusun %6,9'unun (yaklaşık 4,9 milyon kişi) en az bir engeli vardır.
TÜİK 2011 Nüfus ve Konut Araştırması'na göre nüfusun %1,1'i (yaklaşık 836 bin kişi) işitme cihazıyla bile işitmekte güçlük çektiğini bildirmiştir.
TÜİK Türkiye Sağlık Araştırması 2019'a göre 15 yaş ve üzeri nüfusun %4,4'ü işitme sorunu yaşadığını bildirmiştir.
Ulusal Engelli Veri Sistemi'nde işitme engeli kayıtlı 179.867 kişi bulunmaktadır (2020). Bu sayı yalnızca sağlık kurulu raporu alan kişileri içerir.

Dünyada ise Dünya Sağlık Örgütü'nün tahminine göre yaklaşık 430 milyon kişi işitme kaybı yaşıyor. World Federation of the Deaf, 70 milyondan fazla işitme engelli kişinin işaret dili kullanan topluluklara mensup olduğunu belirtiyor.

23 Eylül, Birleşmiş Milletler tarafından Uluslararası İşaret Dilleri Günü olarak kutlanır.